Przepisy Kodeksu cywilnego rozstrzygają, kiedy darowizna dokonana za życia wchodzi do masy spadkowej i kiedy jest brana pod uwagę przy obliczaniu zachowku. Dotyczy to zarówno przekazania pieniędzy, jak i nieruchomości czy wartościowych przedmiotów; różne reguły obowiązują w zależności od stopnia pokrewieństwa i podstawy dziedziczenia.
Kiedy darowizna wchodzi do schedy spadkowej?
Zaliczenie darowizny na schedę spadkową jest obowiązkowe przy dziedziczeniu ustawowym, gdy obdarowany jest spadkobiercą ustawowym. W praktyce oznacza to, że wartość darowizny powiększa udział takiej osoby w spadku, aby wyrównać udziały między spadkobiercami. Przy dziedziczeniu na podstawie testamentu darowizna zalicza się tylko wtedy, gdy spadkodawca wyraźnie tak postanowił.
Nie ma ogólnego terminu, po upływie którego darowizna przestaje być brana pod uwagę wobec spadkobiercy będącego w kręgu osób uprawnionych. Wyjątki obejmują drobne darowizny zwyczajowo przyjęte oraz sytuacje, gdy spadkodawca zwolnił obdarowanego z obowiązku zaliczenia darowizny. Zgodnie z przepisami, w razie gdy darowizna przewyższa schedę, obdarowany nie musi zwracać nadwyżki, ale taka darowizna nie jest uwzględniana przy dziale spadku.
Jak darowizny wpływają na zachowek?
Zachowek przysługuje zstępnym (dzieciom, wnukom), małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy. Jego wysokość wynosi zasadniczo połowę wartości udziału spadkowego, a w przypadku osób małoletnich lub trwale niezdolnych do pracy — dwie trzecie tej wartości. Przy ustalaniu należnego zachowku bierze się pod uwagę darowizny dokonane przez spadkodawcę.
Przy obliczaniu zachowku obowiązuje ograniczenie czasowe wobec darowizn przekazanych osobom spoza grona uprawnionych do zachowku. Darowizny takie dolicza się do masy spadkowej tylko wtedy, gdy zostały uczynione w ciągu 10 lat przed otwarciem spadku — to ograniczenie wynika z art. 994 Kodeksu cywilnego. W przypadku darowizn na rzecz dzieci, wnuków lub innych osób uprawnionych do zachowku limit czasowy nie obowiązuje.
Jak zmniejszyć ryzyko sporów o darowizny i zachowek?
Sporządzenie testamentu pozwala jednoznacznie określić wolę spadkodawcy, w tym postanowienia dotyczące zaliczania darowizn na schedę. Spadkodawca może także złożyć oświadczenie o wyłączeniu darowizny z obowiązku zaliczenia — takie oświadczenie działa w postępowaniu o dział spadku. Należy jednak pamiętać, że to zwolnienie nie wyłącza możliwości doliczenia darowizny przy roszczeniu o zachowek.
Przy planowaniu dużych przekazów majątkowych praktyczne znaczenie mają daty przekazania oraz forma oświadczeń spadkodawcy. Skorzystanie z porady prawnej ułatwia sporządzenie testamentu i sformułowanie oświadczeń w sposób zgodny z oczekiwanym skutkiem prawnym.
Ograniczenie czasowe przy doliczaniu darowizn wynosi 10 lat.
