Pałac Lubomirskich to historyczny budynek w śródmiejskiej zabudowie Warszawy. W przebiegu dziejów zmieniał właścicieli i funkcje; w XVIII wieku przeszedł z rąk możnych rodów do własności prywatnych inwestorów. Jego sylwetka ukształtowała się w efekcie przebudów późnobarokowych i klasycystycznych.
Historia pałacu
Początki rezydencji sięgają XVIII wieku, kiedy to północne tereny Wielopola nabyła rodzina Radziwiłłów i wzniesiono tam posiadłość. Do 1730 roku pałac należał do architekta Jana Zygmunta Deybla. W połowie stulecia rozpoczęto przebudowę w stylu późnobarokowym prowadzoną przez Jakuba Fontanę, a pod koniec XVIII wieku właścicielem został Aleksander Lubomirski.
W latach 1791–1793 przeprowadzono przebudowę w duchu klasycyzmu według projektu Jakub Hempl, w czasie której dodano między innymi kolumnadę z potężnymi filarami oraz nadano korpusowi piętro. W drugiej połowie XIX wieku obiekt zmieniał właścicieli i przeznaczenie: pojawiły się sklepy, mieszkania, Gościnny Dwór z 1841 roku, a w okresie po 1858 roku organizowano tu tzw. „sale wiedeńskie”. Prawdopodobnie od około 1872 do 1940 na piętrze istniała synagoga.
XIX i pierwsza połowa XX wieku
W 1816 roku pałac sprzedała córka Aleksandra Lubomirskiego generałowi Izydorowi Krasińskiemu. W latach 1828–1834 budynek był własnością rządu Królestwa Polskiego i pełnił funkcje urzędowe oraz służył jako lazaret podczas powstania listopadowego. Późniejsze przekształcenia użytkowe miały na celu zwiększenie dochodowości nieruchomości.
W 1928 roku Wacław Moszkowski przekształcił budynek na kamienicę czynszową i nadbudował jedno piętro. W 1938 nieruchomość kupił magistrat i podjęto plany renowacji, które przerwał wybuch II wojny światowej. Pałac został uszkodzony już podczas obrony Warszawy we wrześniu 1939 roku.
Odbudowa po wojnie i zmiany architektoniczne
Po II wojnie światowej pałac odbudowano w latach 1947–1950 pod kierunkiem Tadeusza Żurowskiego. Przy odbudowie wykorzystano klasycystyczne opracowanie Jakuba Hempla, jednak budowlę obniżono o jedno piętro w stosunku do stanu sprzed 1939 roku. Prace doprowadziły do przywrócenia głównych cech elewacji zgodnie z klasycystycznym wizerunkiem.
Jak doszło do przesunięcia pałacu?
Decyzja o translokacji podjęta została w 1970 roku, by zasłonić halę Gwardii i zamknąć perspektywę głównej alei Ogrodu Saskiego. Pomysłodawcą operacji środowiskowo wskazywano Marian Spychalskiego, a opracowanie wykonano pod kierunkiem Aleksandra Mostowskiego.
Operacja trwała od 30 marca do 18 maja 1970 roku. Pałac odcięto od murów i fundamentów, osadzono na specjalnych kratownicach i po torach przesunięto na wyznaczone miejsce. W wyniku prac gmach obrócono o około 1970 roku o 74 stopnie (w innych relacjach wspomina się 78 stopni) i ustawiono prostopadle do Osi Saskiej. Przed pałacem umieszczono cztery kamienne lwy dłuta Jana Biernackiego, które pochodziły pierwotnie sprzed gmachu Ministerstwa Spraw Wojskowych.
Co mieści się w pałacu i elementy otoczenia?
Współcześnie w Pałacu Lubomirskich swoje siedziby mają Business Centre Club, Centrum Prasowe Pałac Lubomirskich oraz Uczelnia Warszawska im. Marii Skłodowskiej-Curie. W różnych okresach budynek pełnił funkcje mieszkalne, handlowe i użyteczności publicznej.
W otoczeniu pałacu stawiano i rozbierano pomniki. W 1985 roku przed budynkiem wzniesiono monument autorstwa Jana Bohdana Chmielewskiego upamiętniający poległych w służbie i obronie; pomnik rozebrano w 1991 roku. 16 listopada 2010 roku odsłonięto przed pałacem replikę pomnika Tadeusza Kościuszki autorstwa Antoniego Popiela, ufundowaną przez bank Citi Handlowy. Na wschodniej elewacji znajduje się tablica odsłonięta w marcu 1952 roku, upamiętniająca obrzucenie tramwaju granatami przez oddział Gwardii Ludowej 15 sierpnia 1943 roku.
Jak zwiedzać Pałac Lubomirskich?
Pałac pełni obecnie funkcje biurowe i edukacyjne, ponieważ mieszczą się w nim siedziby organizacji i uczelni. Z tego powodu dostęp do wnętrz może być ograniczony, a w materiałach nie ma informacji o stałych trasach zwiedzania lub godzinach udostępnienia. Zewnętrzny układ elewacji, kolumnada i ustawienie względem Osi Saskiej pozostają elementami dostępnymi z przestrzeni publicznej.
Ostatnim konkretnym wydarzeniem z zewnętrznej przestrzeni przy pałacu jest odsłonięcie repliki pomnika Tadeusza Kościuszki w dniu 16 listopada 2010 roku.
Informacje praktyczne
- Adres: Plac Żelaznej Bramy 10, 00-136 Warszawa — wyznacz trasę w Google Maps
- Godziny otwarcia: pn–pt 9:00–17:00
- Ocena w Mapach Google: 4,6 (310 opinii)
